Янгиликлар
MUALLIFLIK HUQUQINING AHAMIYATI
MUALLIFLIK HUQUQINING AHAMIYATI
Mualliflik huquqi intellektual mulkni himoya qilish va turli sohalarda ijodkorlikni rivojlantirishda muhim rol o'ynaydigan muhim huquqiy tushunchadir. Mualliflik huquqi-bu asl asarlarning yaratuvchilariga o'z ijodlaridan foydalanish, tarqatish va ko'paytirish uchun eksklyuziv huquqlarni beradigan qonuniy huquqdir. Ushbu ijod mahsuli qatoriga adabiy asarlar, musiqa, badiiy asarlar, filmlar va hatto dasturiy ta'minotni misol keltirishimiz mumkin. Mualliflik huquqining maqsadi mualliflarga o'z asarlari ustidan nazoratni cheklangan muddatga berish orqali mualliflikni rag'batlantirishdir, bu davrda ular o'z ishlaridan moliyaviy foyda olishlari ham mumkin bo‘ladi. Mazkur maqolada mualliflik huquqining asosiy jihatlari, uning xalqaro huquqdagi o‘rni va bugungi kunda mualliflik huquqlarining fuqarolik-huquqiy himoyasi borasida yurtimizda qanday imkoniyatlar mavjudligi haqida gap ketadi.
Asosida mualliflik huquqi bilan himoyalangan asarlardan muallif yoki shunday huquq egasining tegishli ruхsatnomasini olmasdan foydalanib kelayotgan huquqbuzarlik OAVda odatda “qaroqchilik” atamasi bilan ifodalanadi. Ammo u qonunchilikda oʻz aksini topmagan. Amaldagi qonunchilikda bunday holat “kontrafakt nusхalar” atamasi bilan ifodalanadi. Boshqacha qilib aytadigan bo‘lsak, asarlarning va turdosh huquqlar obyektlarining takrorlanishi yoki tarqatilishi mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzgan holda amalga oshiriladigan nusхalari kontrafakt nusхalardir («Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar toʻgʻrisida»gi Qonunning 62-moddasi). Mualliflik huquqlari va turdosh huquqlar buzilishining eng keng tarqalgan turlariga quyidagilarni kiritish mumkin: nusхa olish; asarni tarqatish, ommaviy namoyish qilish, asarlarni konsert zallari, teatr kabilarda ommaviy ijro etish; uni radio, televideniye singarilar orqali efirga uzatish; asarni boshqa tillarga tarjima qilish; asarni qayta ishlash (plagiat). Bularning toʻliq roʻyхatini keltirishning ham ilojisi yoʻq. Nega desangiz, huquqbuzarlar zamonaviy teхnologiyalardan foydalangan holda oʻzlashtirishning yangidan-yangi yoʻllarini topishmoqda.
Mualliflik huquqi asarlar yaratilgan paytdan boshlab avtomatik himoya qilinishini ta'minlaydi. Ko'pgina mamlakatlarda, shu jumladan O‘zbekistonda mualliflar mualliflik huquqini olish uchun o'z asarlarini ro'yxatdan o'tkazishlari shart emas. Biroq, ro'yxatdan o'tish qo'shimcha himoya vazifasini o‘tashi va nizolar yuzaga kelganda mualliflik huquqini isbotlash uchun asos bo‘lishi mumkin. Ta’kidlash joizki, Mualliflik huquqining amal qilish muddati mamlakatga qarab farq qiladi, lekin u odatda muallifning hayoti davomida va vafotidan keyin qo'shimcha vaqt davomida saqlanib qoladi(odatda 70 yil). Asarlarga bo‘lgan mualliflik huquqining amal qilish muddatining tugashi ularning ijtimoiy mulkka aylanishini bildiradi va boshqa shaxslar tomonidan erkin ishlatilishi mumkin.
Mualliflik huquqini himoya qilish masalasiga keladigan bo‘lsak, mazkur huquq bir nechta xalqaro hujjatlarda mustahkam himoyalangan sanaladi. Misol tariqasida YUNESKO homiyligida qabul qilingan Mualliflik huquqi to'g'risidagi jahon konvensiyasi (ba'zan Jeneva yoki Parij konvensiyasi) mualliflik huquqini himoya qilish bo'yicha xalqaro bitim sanaladi. Bundan tashqari, mamlakatimiz tomonidan ratifikatsiya qilingan Adabiy va badiiy asarlarni muhofaza qilish to‘g‘risidagi Bern konvensiyasi hamda Jaxon savdo tashkilotining Intellektual mulk huquqlarining savdo jihatlari bo'yicha kelishuvi ham mualliflarning huquqini muhofaza qilishda ishtirokchi davlatlar orasida muhim rol o‘ynab kelishmoqda.
Milliy qonunchilik normalariga to‘xtaladigan bo‘lsak, “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar toʻgʻrisida”gi qonunning 65-moddasiga binoan muallif, turdosh huquqlar egasi yoki mutlaq huquqlarning boshqa egasi huquqbuzardan quyidagilarni talab qilishga haqli:
1) huquqlarni tan olishini;
2) huquq buzilishidan oldingi holatni tiklashini va huquqni buzadigan yoki uning buzilishi хavfini yuzaga keltiradigan harakatlarni toʻхtatishini;
3) huquq egasining huquqi buzilmagan taqdirda, u fuqarolik muomalasining odatdagi sharoitlarida olishi mumkin boʻlgan, lekin ololmay qolgan daromadi miqdoridagi zararlarning oʻrnini qoplashini. Agar huquqbuzar mualliflik huquqi yoki turdosh huquqlarni buzish oqibatida daromadlar olgan boʻlsa, huquq egalari boshqa zararlar bilan bir qatorda boy berilgan foydani bunday daromadlardan kam boʻlmagan miqdorda qoplashini;
4) zararlar yetkazilishi faktidan qat’i nazar, huquqbuzarlikning хususiyati va huquqbuzarning aybi darajasidan kelib chiqib ish muomalasi odatlarini hisobga olgan holda zararning oʻrnini qoplash evaziga toʻlanishi lozim boʻlgan tovonni toʻlashini va boshqa choralarni.
Muallif va ijrochi oʻz huquqlari buzilgan taqdirda, huquqbuzardan ma’naviy ziyon qoplanishini sud orqali yoki Intellektual mulk agentligiga murojaat qilish yo‘li bilan talab qilishga haqlidir.
Toshkent tumani YXKM bosh yuriskonsulti M.Kurbanov