Янгиликлар
O‘zboshimchalik bilan egallab olingan binolar va inshootlarga mulk huquqi e’tirof etiladi.
O‘zboshimchalik bilan egallab olingan binolar va inshootlarga
mulk huquqi e’tirof etiladi.
"O‘zboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkalariga hamda ularda qurilgan binolar va inshootlarga bo‘lgan huquqlarni e’tirof etish to‘g‘risida"gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni qabul qilindi.
Ushbu Qonunning maqsadi o‘zboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkalariga hamda ularda qurilgan binolar va inshootlarga bo‘lgan huquqlarni e’tirof etish bilan bog‘liq munosabatlarni tartibga solishdan iborat.
Ushbu Qonun:
O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari va O‘zbekiston Respublikasi hududida doimiy yashab turgan fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar (bundan buyon matnda fuqarolar deb yuritiladi) tomonidan 2018 yil 1 mayga qadar yakka tartibda uy-joy qurish orqali o‘zboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkasiga hamda unda qurilgan binolar va inshootlarga;
fuqarolar, yakka tartibdagi tadbirkorlar va rezident bo‘lgan yuridik shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq ajratilgan yer uchastkasiga bo‘lgan huquqni tasdiqlovchi hujjatlarda ko‘rsatilgan yer uchastkasi maydonidan 2018 yil 1 mayga qadar ortiqcha egallagan yer uchastkasiga hamda unda qurilgan binolar va inshootlarga;
o‘zboshimchalik bilan qurilgan yakka tartibdagi uy-joylarga bo‘lgan mulk huquqini O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qaroriga asosan tashkil etilgan Ko‘chmas mulkka nisbatan huquqni e’tirof etish ishlarini tashkil etish bo‘yicha tuman (shahar) komissiyalari (bundan buyon matnda Ko‘chmas mulkka nisbatan huquqni e’tirof etish ishlarini tashkil etish bo‘yicha tuman (shahar) komissiyalari deb yuritiladi) tomonidan e’tirof etish mumkin deb topilganligi hollariga yoki uni e’tirof etish rad etilganligi yoxud arizalarning ko‘rib chiqilishi bir martalik umumdavlat aksiyasining muddati o‘tganligi sababli yakuniga yetmaganligi hollariga;
2021 yil 8 iyunga qadar tuman (shahar) hokimining qaroriga ko‘ra qonunchilik hujjatlariga muvofiq fuqarolarga, yakka tartibdagi tadbirkorlarga yoki rezident bo‘lgan yuridik shaxslarga ajratilgan, tasdiqlash masalasi Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimlari hamda Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesi yoki tegishli xalq deputatlari Kengashi tomonidan ko‘rib chiqilmagan yer uchastkasiga (bundan shunday yer uchastkasida ikki yil ichida binolar va inshootlar qurilmagan yoki ularning qurilishi boshlanmagan yoxud yer uchastkasidan maqsadsiz foydalanilgan hollar mustasno);
fuqarolarning bog‘dorchilik va uzumchilik shirkatlari hududidagi turar joylariga hamda ular egallagan yer uchastkasiga;
2020 yil 9 martga qadar kichik sanoat zonalari hududiga joylashtirilgan tadbirkorlik sub’ektlarining yashash uchun mo‘ljallanmagan binolari va inshootlari yoki ularning qismlari joylashgan yer uchastkasiga;
xususiylashtirilgan binolar va inshootlar egallagan yer uchastkasiga;
fuqarolarning, yakka tartibdagi tadbirkorlarning va rezident bo‘lgan yuridik shaxslarning qonunchilikka muvofiq mulk (egalik qilish) huquqi e’tirof etilgan binolari va inshootlari egallagan yer uchastkasiga nisbatan huquqlarni e’tirof etish asoslari va tartibini belgilaydi.
So‘nggi yillarda mamlakatimizda yer va mulk masalalari juda dolzarb bo‘lib qoldi. Ayrim fuqarolar o‘z hovlisini kengaytirib, qo‘shimcha bino qurgan, ba’zilari esa yillar davomida rasmiy hujjatsiz yerda yashab kelmoqda. Shu paytgacha ularning huquqiy holati noaniq edi: na sotish, na meros qoldirish, na kredit olish imkoniyati bor edi. Shu muammoni hal qilish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti 2024-yil 5-avgust kuni 937-sonli Qonunni imzoladi. Qonunning to‘liq nomi quyidagicha: “O‘zboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkalariga hamda ularda qurilgan binolar va inshootlarga bo‘lgan huquqlarni e’tirof etish to‘g‘risida”gi qonun.
Qonunning maqsadi nima?
Oddiy qilib aytganda, bu qonun odamlarning yillar davomida rasmiy hujjatsiz foydalangan yeri va uydagi huquqini qonuniylashtirish uchun qabul qilingan.
Ya’ni kimdir o‘z hovlisini biroz kengaytirgan, lekin kadastrda rasmiy ro‘yxatdan o‘tmagan bo‘lsa - endi shu joyni qonuniy rasmiylashtirish imkoniyati yaratiladi. Bunda asosiy maqsad - odamni jazolash emas, balki huquqini tan olish, adolatni tiklashdir. Chunki ko‘pchilik “egallab oldi” degan so‘z ortida aslida hayot zarurati, oilaviy ehtiyoj yoki hujjatlashtirishdagi eski xatolar turganini bilamiz.
Bu qonun quyidagi holatlarga tatbiq etiladi:
Rasmiy hujjatsiz egallangan yerlar - ya’ni hokimlik yoki kadastr organlari tomonidan ajratish hujjati bo‘lmagan, lekin amalda foydalanilayotgan yerlar.
Shunday yerda qurilgan bino va inshootlar - turar joy, do‘kon, ombor, ustaxona va hokazo.
Huquqni olish istagida bo‘lgan fuqarolar va tashkilotlar - ya’ni o‘z holatini qonuniylashtirmoqchi bo‘lganlar.
Ammo bu qonun har qanday egallangan joyga tatbiq etilmaydi. Masalan, davlat ehtiyoji uchun ajratilgan, ekologik muhofaza zonalari yoki boshqa maxsus hududlarda joylashgan yerlar bu tartibga kirmaydi.
Huquqni e’tirof etish tartibi
Fuqarolar quyidagi tartibda huquqni e’tirof ettirishlari mumkin:
Ariza berish - fuqaro o‘z yashash hududidagi mahalliy hokimiyat yoki kadastr organiga murojaat qiladi.
Tekshiruv o‘tkazish - mutasaddi tashkilotlar yerning holatini, chegarasini, egallanish sabablarini o‘rganadi.
Xulosa chiqarish - agar egallash qonunga zid bo‘lmasa, yer uchastkasi va undagi bino ustidan huquq e’tirof etiladi.
Rasmiy hujjat berish - fuqaro yer va bino ustidan egalik huquqini tasdiqlovchi davlat hujjatini oladi.
Shu tariqa, ilgari “noqonuniy” deb sanalgan joy endi qonuniy mulkka aylanadi.
Bu qonunning hayotiy ahamiyati juda katta:
Fuqaroga ishonch beradi - endi u o‘z uyi va yerini qonuniy asosda himoya qila oladi.
Mulk qadri oshadi - rasmiy hujjat bilan tasdiqlangan joyning qiymati bozor narxida yuqoriroq bo‘ladi.
Davlat nazorati tartibga tushadi - kimning yeri, kimning binosi borligi aniq bo‘ladi.
Noqonuniy egallash kamayadi - endi kimdir yerga ko‘z olaytirsa, qonun unga yo‘l qo‘ymaydi.
E’tibor berish kerak bo‘lgan jihatlar
Qonun imkoniyat bersa-da, u cheksiz emas. Quyidagilarga e’tibor qaratish zarur:
Yer davlat yoki jamoat mulki bo‘lgan maxsus zonada bo‘lsa (masalan, yo‘l yoqasi, daryo bo‘yi, qo‘riqxonalar), uni qonuniylashtirib bo‘lmaydi.
Binoning xavfsizligi, qurilish normalariga mosligi tekshiriladi.
Faqat 2024-yil 1-avgustgacha bo‘lgan egallash holatlari ko‘rib chiqiladi (ya’ni keyin egallanganlar bu tartibdan foydalana olmaydi).
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, O‘zbekiston Respublikasining 937-sonli qonuni bu oddiy inson uchun katta adolat yo‘lidir. U “qonuniy” va “noqonuniy” so‘zlar orasidagi chiziqni yumshatib, odamlarning yillar davomida qurgan mehnatini e’tirof etadi. Endi har bir fuqaro o‘z yerini, uyini, inshootini qonun asosida himoya qila oladi. Bu – nafaqat huquqiy islohot, balki xalq bilan davlat o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlovchi qadriyatli qadamdir.
Oqqo‘rg‘on tumani adliya bo‘limi boshlig‘i,
3-darajali adliya maslahatchisi I.Xatamov.